Auteursarchief: De Schrijfdokter

Samenstellingen met een werkwoord

Stam van het werkwoord

Als je te maken hebt met een samenstelling van een werkwoord met daarachter een zelfstandig naamwoord of achtervoegsel, gebruik je over het algemeen genomen de stam van het werkwoord. Kijk maar naar werkplaats (van het werkwoord werken), kijkbuis (kijken) en zwemband (zwemmen).

Uitzondering

Toch is er ook een soort werkwoord waarbij dit niet zo is: de werkwoorden met maar één lettergreep. Denk hierbij aan werkwoorden als gaan, zien en doen. Dit leidt tot moeilijkheden met het bepalen van de stam om bij samenstellingen te gebruiken. Normaal gesproken bepaal je de stam door ­-en weg te halen. Dat kan in deze gevallen niet. Je haalt dus alleen de -n weg. De vraag is wel: hoe doe je dat dan met samenstellingen?

Over het algemeen geldt dat samenstellingen met een werkwoord met één lettergreep amper voorkomen. Vaak zie je dat een samenstelling met een achtervoegsel nog wel gebruikt wordt (ziener, doenlijk). Samenstellingen met een zelfstandig naamwoord vind je amper. Maar een voorbeeld daarvan is staanplaats. In de naslagwerken vind je zowel de vorm met de stam in combinatie met plaats – staplaats dus – als een vorm met het hele werkwoord, staanplaats. Wat je daarbij vaak ziet is dat de vorm die de eerder beschreven regel voorschrijft een oudere vorm is.

De vorm met het hele werkwoord is vaak moderner en inmiddels ingeburgerd genoeg om goedgekeurd en gebruikt te worden. Al geldt dat weer niet voor het woord staantafel, wat natuurlijk statafel moet zijn. Gebruik in dat geval gerust hangtafel, ook dan weet iedereen wat je bedoelt. 🙂

Hoofdletter bij religieuze begrippen

Wanneer hoofdletter?

Of je nu gelovig bent of niet, er blijft altijd één belangrijke vraag over: wanneer gebruik je nou wel een hoofdletter bij religieuze begrippen en wanneer niet? In principe is er ook maar één antwoord op die vraag. Spreek je van de officiële naam van een kerkgenootschap? Dan wordt deze naam met een of meerdere hoofdletters geschreven. Denk hierbij aan: de Nederlandse Hervormde Kerk, Islamitisch Genootschap Nederlands.

Wanneer kleine letter

In alle andere gevallen schrijf je een kleine letter, of het nu om een stroming gaat, de aanhangers van die stroming en de bijvoeglijk naamwoorden die ervan zijn afgeleid:

  • Caroline stond bekend als boeddhist.
  • De Protestantse Kerk heeft zowel lutheranen als aanhangers van het calvinisme in haar gelederen.
  • Er zijn verschillende soennitische gelovigen die het niet eens waren met de denkbeelden van hun religieus leider.
  • Zijn atheïstische denkbeelden vielen niet in de smaak bij zijn Russisch-orthodoxe schoonouders.

Op de kaft van dit boek staat het dus NIET correct geschreven.

Nu zul je je naar aanleiding van deze voorbeelden het volgende afvragen: waarom schrijf je Russisch-orthodox dan wel met een hoofdletter? Dat is toch geen officiële naam? Dat is inderdaad zo. De enige uitzondering op bovenstaande regel wordt gevormd door die delen van de religieuze benaming die een geografisch karakter hebben. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor Grieks-orthodox. Let wel op: bij rooms-katholiek heb je weer te maken met een uitzondering op de uitzonderingsregel. Dat komt omdat rooms niet meer naar een specifieke plek verwijst, maar betrekking heeft op een specifieke kerk.

Bekijk eventueel de pagina van het Genootschap Onze Taal over dit onderwerp.

Pro- of pro

Wat is correct? Pro- of pro?

Pro- is een voorvoegsel dat regelmatig wordt gebruikt. De ene keer wordt er een koppelteken gebruikt, de andere keer niet. Nu is de vraag: wanneer wel en wanneer niet?

Over het algemeen wordt er geen streepje gebruikt, maar is het niet fout om wel een koppelteken te gebruiken voor de leesbaarheid. Het belangrijkste in dit geval is de uitspraak van de combinatie van het voorvoegsel en het woord dat erop volgt. Heeft deze een hoofdletter of een van de klinkers e, i, o of u? Dan gebruik je altijd een koppelteken, bijvoorbeeld bij pro-Duits. In alle andere gevallen gebruik je volgens de officiële regels geen streepje, bijvoorbeeld bij proabortus.

Toch zijn ook hier uitzonderingen mogelijk. Kijk bijvoorbeeld naar proactief. In dit woord is het karakter van het voorvoegsel veranderd. Het woord is een vaste, ingeburgerde combinatie geworden. Het wordt niet meer gezien als een samenstelling, maar als een woord op zichzelf. Omdat het voorvoegsel daardoor zijn eigenschappen verliest, is een koppelteken niet nodig.

Daarnaast zijn er naslagwerken en stijlgidsen die een streepje in bepaalde gevallen wel aanraden. Dit is bijvoorbeeld in die woorden waar pro- staat voor “aanhanger zijn van …” Dan zou je dus toch pro-abortus schrijven, met het koppelteken.

Pro- of pro

Vind je sommige taalkwesties lastig en is het niet duidelijk? Laat het dan gerust weten aan De Schrijfdokter? Wellicht kunnen wij je helpen. Je mag ons echter ook benaderen voor het opvragen van een offerte. Wij volgen altijd de regels en richtlijnen van het Genootschap Onze Taal in Den Haag.

Linksaf slaan of links afslaan

Welke versie is correct?

Eerst goed kijken of er niks aan komt, de dode hoek checken, je richtingaanwijzer aanzetten en je kunt…  linksaf slaan of links afslaan? Wat is nu eigenlijk correct? De tweede optie is de juiste als je puur kijkt naar de regels. Dit komt omdat deze combinatie van woorden wordt gevormd door links en het werkwoord afslaan. Omdat af bij het werkwoord hoort, schrijf je dit los van links of rechts. In dit geval is het ook nog eens zo dat links hier eigenlijk staat voor naar links. Hetzelfde geldt als je het werkwoord in een van zijn vervoegingen gebruikt: De auto is daar rechts afgeslagen.

Is linksaf slaan ook correct

Je ziet wel dat linksaf slaan ook regelmatig voorkomt. Dat heeft ermee te maken dat als je kijkt naar de woorden linksaf en rechtsaf, deze ook als losse woorden voorkomen. Is het bijvoorbeeld zo dat je gaat in plaats van slaat? Dan komt af wel aan de richting vast te staan. Hetzelfde gebeurt als het werkwoord ontbreekt in de zin: zij wilden rechtsaf. Kijk naar het verschil tussen de volgende zinnen:

  • De auto sloeg links af
  • De auto ging linksaf
  • Zij wilden rechtsaf gaan
  • Zij wilden rechts afslaan

linksaf slaan of links afslaan

Het is niet gek dat deze verschillen verwarring veroorzaken. Hierdoor heeft men de voorkeur om in alle gevallen, ook als dit eigenlijk niet correct is, linksaf te gebruiken. Daar valt iets voor te zeggen. Zowel gaan als slaan geven in dit geval aan dat er een beweging plaatsvindt, net zoals in het werkwoord op hol slaan. Dat maakt dat de betekenis van afslaan hier het loskoppelen van af van het werkwoord rechtvaardigt.

Heb je vaker een vraag over zo’n lastige taalkwestie als linksaf slaan of links afslaan? Leg ‘m voor aan De Schrijfdokter. Ook voor een offerte mag je ons natuurlijk benaderen. Wij volgen altijd de regels en adviezen van het Genootschap Onze Taal in Den Haag.

 

Plastic soep of plasticsoep

Is plastic soep correct geschreven?

Met alle discussies over klimaatverandering en hoe daarmee om te gaan, is er één woord dat steeds vaker komt bovendrijven: plasticsoep. Toch rijst daarmee ook de vraag waarom je niet schrijft: plastic soep.

Plasticsoep

Dit is te verklaren door de betekenis van het woord. Het gaat om een ophoping van plastic die als één geheel op de zee drijft. Het is een samenstelling van twee woorden in een vaste combinatie. Je kunt plasticsoep in dit geval zien als een soort soep, net als kippensoep, maaltijdsoep en vissoep. Zoals vissoep van vis gemaakt is, bestaat de plasticsoep uit plastic. Hetzelfde zie je in de woorden plasticafval en plasticberg. Deze zijn niet letterlijk vervaardigd uit plastic, maar bestaan er wel uit.

Je kunt hier wel tegenin brengen dat een plastic beker ook uit plastic bestaat en het daarom ook prima los geschreven kan worden. Bij plasticsoep geldt dat echter niet, omdat het gebruik van de spatie het beeld zou oproepen dat het letterlijk om een soep van plastic zou gaan. Plasticsoep is zo’n begrip geworden, dat aaneenschrijven de beste optie is. Het gedraagt zich dus niet als plastic beker, maar eerder als plasticindustrie.

plastic soep

Wanneer plastic soep?

Is iets letterlijk van plastic gemaakt? Dan wordt plastic gebruikt als een bijvoeglijk naamwoord, specifiek genomen een stofnaam, net als in katoenen broek, gouden horloge, etc. Je ziet hier dat stofnamen als bijvoeglijk naamwoord een -n krijgen. Plastic vormt daarop een uitzondering. Je zegt niet plasticcen beker. Dit is het geval met alle stofnamen die niet oorspronkelijk uit het Nederlands komen. Overigens gebruiken onze zuiderburen wel het woord plastieken.

 

Heb je nog vragen over deze taalkwestie? Stel ‘m gerust aan De Schrijfdokter. Ook voor een offerte mag je ons benaderen. Wij volgen altijd de regels en richtlijnen van het Genootschap Onze Taal in Den Haag.

Metonymisch taalgebruik

Een goedkope supermarkt

Als je erover nadenkt, kan het vreemd overkomen om het over een goedkope supermarkt te hebben. Als je dit vergelijkt met een goedkope laptop zie je meteen dat goedkoop een andere betekenis krijgt. Hoe komt dat?

Goedkope supermarkt is een goed te gebruiken term. Waar je in ieder geval bij stil kan staan, is dat de gemiddelde prijs van artikelen niet altijd laag is. Het is dus een logische keuze om goedkoop toe te voegen. Het rare hieraan is wel dat goedkoop in principe staat voor iets dat weinig geld kost. Bij een goedkope laptop is de laptop niet duur, hetzelfde geldt voor een goedkoop boek. Een goedkope supermarkt wil echter niet zeggen dat het weinig kost om de supermarkt over te nemen van de eigenaar. Hieruit kun je concluderen dat bij deze combinatie iets anders aan de hand is.

Meestal zeggen bijvoeglijke naamwoorden specifiek iets over een zelfstandig naamwoord. Een rood huis wil zeggen dat het huis rood is, niets meer en niets minder. Bij een goedkope supermarkt zegt het bijvoeglijk naamwoord niets over het zelfstandig naamwoord, maar over de situatie. Je zou het kunnen zien alsof er eigenlijk een extra zelfstandig naamwoord is weggelaten, alsof een goedkope supermarkt een soort verkorte versie is van een supermarkt met goedkope producten.

Er zijn nog meer van dit soort voorbeelden te benoemen:

  • Een tropisch terrarium (een terrarium met tropische dieren)
  • Een lopend buffet (een buffet met erlangs lopende mensen)
  • Een financieel manager (een manager die zich met financiële bezighoudt)
  • Een troosteloze aanblik (een aanblik die iemand troosteloos maakt)

Deze gevallen vallen onder wat officieel metonymisch taalgebruik heet. Metonymisch betekent in dit geval iets als “indirect” en geeft aan dat het eerste gedeelte alleen indirect iets zegt over het tweede gedeelte.

Bekijk eventueel ook de pagina van het Genootschap Onze Taal over dit onderwerp.

Sms’en

Is het sms’en of sms-en?

Tegenwoordig is het versturen van een sms relatief ouderwets geworden en verdrongen door het sturen van een appje. Toch is er nog genoeg over te zeggen. Hoe schrijf je bijvoorbeeld het werkwoord dat van sms is afgeleid? Het antwoord: sms’en.

Sms’en – met apostrof

Je gebruikt in dit geval een apostrof, geen koppelteken. -En is een achtervoegsel, geen op zichzelf staand woord. Had je een werkwoord gemaakt door er een zelfstandig woord achter te plaatsen, dan was er sprake geweest van een samenstelling. In dat geval had je wel een streepje gekregen. Dat gebeurt bijvoorbeeld als je het hebt over een sms-service. Je krijgt ook een koppelteken wanneer je iets toevoegt vóór de afkorting, of dat nou een zelfstandig woord is of een voorvoegsel. Zo krijg je ­ge-sms’t en verificatie-sms.

De vraag blijft dan over: waarom zou je überhaupt een apostrof gebruiken als -en­ een achtervoegsel is. Dat heeft ermee te maken dat sms een afkorting is (short message service). Is er sprake van een afkorting waarvan een woord wordt afgeleid met een achtervoegsel? Dan krijg je een apostrof. Zo simpel kan het zijn: bcc’en, dvd’tje, bbq’en, sms’je.

Als je werkwoorden als sms’en gaat vervoegen, dan doe je dat op dezelfde manier als een normaal zwak werkwoord. Het enige verschil is dat er tussen de stam en de uitgang een apostrof komt te staan en dat je bij het voltooid deelwoord daarnaast ook nog eens een koppelteken moet gebruiken.

sms'en

De enige vraag die overblijft: hoe bepaal je in de verleden tijd of je een d of een t nodig hebt? Je gaat daarbij uit van de klank van de laatste letter van de afkorting. Bij sms’en hoor je een s, de s zit in het kofschip en daarom krijg je een t. Bij het werkwoord bcc’en hoor je een ee aan het einde net als bij sleeën. In dat geval krijg je een d.

Is bovenstaande uitleg nog niet helemaal duidelijk? Laat het ons gerust weten. Ook voor een offerte mag je De Schrijfdokter benaderen. Wij hanteren de regels en richtlijn van het Genootschap Onze Taal in Den Haag.

Puntkomma

Wanneer schrijf ik de puntkomma?

Je komt hem niet vaak tegen: de puntkomma. Als deze wordt gebruikt, is dit vaak ter vervanging van een dubbele punt, een punt of een komma. De vraag is nu: in welke gevallen kun je die puntkomma het beste plaatsen en wat is het effect ervan?

Wat is een puntkomma?

Een puntkomma is een leesteken dat een beetje tussen de punt en de komma in zit, zoals de naam eigenlijk al verklapt. Het geeft aan dat de zin of woordgroep ervoor helemaal afgelopen is, maar dat deze wel samenhangt met wat er volgt:

  • Zet de film maar vast aan; ik hoef alleen nog maar naar het toilet en dan kom ik eraan.
  • Het is heel belangrijk om je telefoon af en toe opnieuw op te starten; je telefoon werkt dan een stuk sneller.

Je ziet hier verschillende zinnen die los van elkaar gebruikt worden, maar wel een onderling verband hebben. Stel dat je hier een punt zou gebruiken, verlies je die samenhang gedeeltelijk.

puntkomma

Dubbele punt

Men haalt de dubbele punt en de puntkomma regelmatig door elkaar. Ook al lijken ze qua gebruik op elkaar, het zijn duidelijk twee verschillende vormen van interpunctie. Een dubbele punt gebruik je in de eerste plaats bij een opsomming:

  • Maikel wilde een paar dingen met zijn ouders bespreken: zijn verjaardag, zijn verhuizing en hun bijdrage aan de hypotheek.
  • Een aantal landen heeft een erg gunstig klimaat voor de koffieproductie: onder andere Brazilië en Colombia.

Na de dubbele punt volgen hier geen volledige zinnen. Daarom mag je in deze gevallen geen puntkomma gebruiken. Volgt er een grammaticaal gezien complete zin, inclusief persoonsvorm? Dan kan een puntkomma wel gebruikt worden:

  • Maikel wilde een paar dingen met zijn ouders bespreken; hij wilde het hebben over zijn verjaardag, zijn verhuizing en hun bijdrage aan de hypotheek.
  • Een aantal landen heeft een erg gunstig klimaat voor de koffieproductie; we hebben het onder andere over Brazilië en Colombia.

dubbele punt

Punt

Het is in veel gevallen mogelijk om op de plek van de puntkomma te kiezen voor de punt. Je keuze kun je het beste laten afhangen van hoe sterk de zinnen met elkaar samenhangen. Is er een rechtstreeks verband? Dan wordt dat door een puntkomma benadrukt. Is er wel samenhang, maar is dat minder belangrijk, dan is een punt ook prima te gebruiken:

  • Zet de film maar vast aan; ik hoef alleen nog maar naar het toilet.
  • Zet de film maar vast aan. Deze heb ik sowieso al een keer gezien.

Een andere reden om een punt te gebruiken is om te voorkomen dat de zin erg lang wordt, bijvoorbeeld als er een zin met omdat volgt. Een puntkomma verlengt de zin als het ware, de punt deelt deze op:

  • Het is belangrijk om je telefoon af en toe opnieuw op te starten. Het maakt je telefoon een stuk sneller, omdat onnodige processen die op de achtergrond door blijven draaien worden afgesloten.

 

Komma

Waar een punt aangeeft dat er een minder sterk verband is tussen twee zinnen, geldt het tegenovergestelde voor de komma. Een komma verbindt twee zinsdelen of zinnen sterker met elkaar dan de puntkomma. Dit zie je vooral in zinnen met want en omdat, omdat deze voegwoorden niet aan het begin van de zin kunnen staan:

  • Hij was te laat op zijn werk, want hij had een lekke band.
  • Je moet je telefoon opnieuw opstarten, want daar wordt deze sneller van.

Een ander groot verschil is dat een komma zowel tussen twee zinsdelen kan staan als tussen twee volledige zinnen. Een puntkomma kan alleen voorkomen in dat laatste geval. Een komma tussen twee volledige zinnen kan in principe door een puntkomma worden vervangen. Je ziet echter dat een puntkomma voor een soort opstopping zorgt in het verloop van de zin. Deze loopt beter door met een komma. Je hoort dit ook als je de zinnen voorleest aan de intonatie:

  • Het was een erg strenge winter, dat kan niemand ontgaan zijn.
  • Het was een erg strenge winter; dat kan niemand ontgaan zijn.

 

Heb je nog vragen over het gebruik van leestekens? Vraag het dan aan De Schrijfdokter. Of kijk eens op de site van het Genootschap Onze Taal in Den Haag. Ook voor het opvragen van een offerte mag je ons benaderen.

Beseffen of zich beseffen

Wat is juist? Beseffen of zich beseffen?

Er is iets dat je goed moet beseffen: beseffen is geen wederkerend werkwoord. Je ziet dat mensen de neiging hebben om bij het gebruiken van het werkwoord beseffen een wederkerend voornaamwoord als me, je, of zich toe te voegen. Helaas is dit incorrect.

Voorbeelden

  • Cathy besefte dat ze nooit op tijd thuis zou zijn door de vertraagde trein. (correct)
  • Cathy besefte zich dat ze nooit op tijd thuis zou zijn door de vertraagde trein. (incorrect)

Het zou goed kunnen dat de verwarring rondom dit werkwoord is ontstaan door het mentale karakter. Dit werkwoord speelt zich af in je hoofd, het is geen fysieke handeling. Daardoor is het niet zo gek om iets als me, je of zich toe te voegen. Kijk bijvoorbeeld naar de volgende zinnen waarin dat ook het geval is:

  • Ik bedacht me nog net op tijd dat ik bakpoeder was vergeten.
  • De kettingroker nam zich ook dit jaar weer voor volgend jaar te gaan stoppen.

beseffen of zich beseffen

Zich realiseren

Daarbij komt nog dat beseffen en zich realiseren qua betekenis zo dicht bij elkaar liggen. Zich realiseren is namelijk wel een wederkerend werkwoord: Cathy realiseerde zich dat ze nooit op tijd thuis zou zijn door de vertraagde trein. Het is niet onlogisch om een werkwoord dat bijna hetzelfde betekent maar niet wederkerend is toch wederkerend te gebruiken. Maar dan is het nog steeds niet correct.

Is bovenstaande niet geheel duidelijk? Laat het dan weten aan De Schrijfdokter. Ook voor een offerte mag u ons benaderen. Wij volgen altijd de regels en richtlijnen van het Genootschap Onze Taal in Den Haag.

‘s Zomers of zomers

Wat is correct – zomers of ‘s zomers?

Zomers gaat Marc elke dag minimaal 10 kilometer wandelen. Tegen de verwachting in mag je de ’s in deze zin weglaten. Maar waarom? Dat heeft alles te maken met de leeftijd van deze vorm.

Historie

Al in 1614 vinden we een tekst waarin zomers wordt gebruikt in plaats van (de)s zomers om aan te geven dat er iets in de zomer gebeurt. Ook in de woordenboeken wordt het al heel vroeg aangeduid als een correcte vorm. ’s Zomers en zomers hebben dezelfde betekenis in die zin dat ze beide in de zomer kunnen betekenen. Omdat zomers ook een andere betekenis kan hebben – namelijk bruikbaar in de zomer – is het soms beter om toch de ’s te gebruiken. Zeker als je verwarring wil voorkomen is het geen overbodige luxe. Blijkt uit de context heel duidelijk dat het in de zin gaat om in de zomer, dan mag het gewoon allebei.

‘s Winters of winters

Maar hoe zit dat dan met ’s winters? Bij ’s winters heb je helaas die keuze niet. Zoals zomers al lang met een andere betekenis in de woordenlijst is opgenomen, is winters dat niet. Je kunt het hebben over winterse kleren, maar dan betekent het niet hetzelfde als ’s winters.

Het hangt er dus vanaf hoe lang een woord al bestaat of je de ’s weg kan laten of niet. Als je bijvoorbeeld kijkt naar de dagen van de week, dan mag je de ’s altijd laten vallen. Bij dinsdags en donderdags is het zelfs zo dat de ’s niet eens gebruikt wordt, omdat de uitspraak anders erg lastig is. Heb je het niet over de dagen van de week maar delen van de dag, dan mag het weer niet. Kijk maar naar de volgende voorbeelden:

  • ’s Nachts krijgt hij de meest briljante ideeën.
  • ‘s Vrijdags gaat Renate altijd sporten.
  • Vrijdags gaat Renate altijd sporten

's zomers of zomers

Vind je deze of een andere taalkwestie lastig? Stuur ons dan een bericht. Wellicht kunnen wij je verder helpen. Ook voor een offerte mag je ons benaderen. De Schrijfdokter volgt altijd de adviezen en taalregels van het Genootschap Onze Taal in Den Haag.